PALI

TARÎX COGRAFYA ÎDARE

 Mehmed UZUN

Pali, tarîx de sey Balauos, Balu, Palao, Şebeteria, Romanapolis, Asmosata, Arsamosata, Arsamsat, Arşemşat, Şimşat, Aşmuşat, Sumaysat, Samsat, Palo ameyo namekerdiş. Ewro zî kirdî (zazayî) tira vanî "Pali", "Palo", "Palu" û "Suk".

Pali (Palu) yew bajaro kehen o. Tarîxî Paloyî yew tarîxo zaf verên o. No tarîx reseno Îsayî ra ver (ÎV). Pali, wextî Yavuz Sultan Selîmî de kewto binî hukumranîya Împaratorîya Osmanî û heta Tanzîmatî sey "Hukmatî Palî" waharî yew statuyo xususî (taybetî) bîyo. Yew deme Cemşîd Beg (Qere Cemşîd) Pali de sey yew mîreyî hukumdarey keno. Îlankerdişî cumhurîyetî tirkan a pey Pali reyna tarîx de yew rol û yew cayo muhîm geno.

Pali, bajarî Şêx Seîdê nemirî yo, merkezî Serewedartişî Şêx Seîdî yê 1925î yo.

Wextî Împaratorîya Osmanî de hududî Paloyî Xarpêt, Erzirom, Dêrsim, Bidlîs û Dîyarbekir bi. Goreyî rîwayetan teqrîben 600 dewî Paliyî estbîy. Pali, na mintiqa de merkezî tîcaret, senat û kulturî bi. Hem zî yew merkezo sîyasî, îdarî û eskerî bi. Heta 1860-1870 Gêl (Eğil), Erxenî (Ergani) û Cebaxçur (Bingöl) û sewbîna cayî bînî zî girêdayey Palî bîy. Destpêkerdişî cumhurîyetî de teqrîben 480, 1935 de 360, 1963 de 150 dewî Palî estbîy. Mezrayî û tayê dewî qijkekî mîyanî nê reqeman de nîy. Oxi û Sîwan verê 1963yî Pali ra abirîyay.

Pali yew qezayê Xarpêtî ya. Pali, hetî rojhilatî ya Xarpêt ra 76 km dûrî yo. Ewro hetî rojhelatî de Dara Hênî (qezayê Çewlîgî), hetî başûrî de Mîyaran (Arıcak), hetî başûr-rojawanî de Xuleman (Alacakaya), hetî rojawanî de merkezî Xarpêtî, hetî vakur û rojawanî de Qowancîyan (Kovancılar) û hetî vakur-rojhelatî de Depe (Karakoçan) ca genî.

Paliyo kehen verardê (yamaç) Qelayê Paliyî de hetî rojhehat û başûrî de ca girewtên. Raqimî bajarî 1044 metreyî bi. Bacaro kehen de nê mehlayî estbîy: Çarşıbaşı (Serî Çarşî), Zêvê (Paliyo Corên), Aşağı Mahalle (Mehla Cêrîn), Karşı Bahçeler (Baxçeyî Weverênî), Çayyukarı Bahçeler (Baxçeyî Cuwarî La), Ense Bahçelerî (Baxçeyî Enseyî)

Pali 1928 de veyşa, cayî xo bedelna, merkezî bajarî ame Zêvê (Paliyo Corên). Paliyî, zaf girangî erdlerz (binbilêrz) ra zî zerar dîyo, xora dereceya yewin de xetê erdlerzî ser o yo. Nufusî merkezî Paliyî 1914 de 9.850,1955 de merkez de 4.390, dewan de 39.953 û pîyero pîya 44.343 bi. Heta 1950 teqrîben 360 dewî Paliyî estbîy.

Pali de zaf miletan û zaf dînan ra merdimî ciwîyên. Goreyî Vital Cuinet, Turkuie D'asite GeograpihAdministrative (r.489-490), 1892 de merkez û dewan de goreyî milet û dînan nufusî Paliyî wina yo: Muslumanî eslî (Asıl Müslümanlar) 12.588, Kurdî-Turkmenî (Kürtler-Türkmenler) 18.134, Çerkezî (Çerkezler) 2.000, Erebî Suryanî (Süryani Araplar) 1.300, Êzidî (Yezidiler) 700, Aşikî (Çingeneler) 250, Ermenîyê Gregorîyanî (Gregorian Ermeniler) 9.700, Ermenîyê Katolîkî (Katolik Ermeniler) 100, Suryanîyê Katolîkî (Süryani Katolikler) 100, Suryanîyê Jakobîtî (Süryanî Jakobitler) 1.000. Heme 45.872. (Süleyman Yapıcı, Palu, r.158) Tîya de hewce yo merdim vajo ke Pali de tayê Yahudî zî estbîy.

Evlîya Çelebî seserra 17. de şino Pali. Seyahatnameyî xo de derg û dila Pali ra behs keno. Nê mozayîkî tehlîl keno, dima zî yew şîîrê xo de, wina nuseno:

Bir acayib-i şehre vardım, adına derler Palo

Kimi Zaza, kimi Zozo, kiminin de adı Lo

Tîya de "Zozo" ra qesd Armenî yê.

Paliyo newe 1954 de kîştê Royî Muradî (Ruey Muradî) de yew cayo duz (Talabî) de awan bîyo. Raqimî bajarî 644 metreyî yo. Çemî Muradî rojhelat ra hetî rojawanî ya mîyanî erdî Palî ra vîyereno û heyatî şarî Palî de yew cayo zaf muhîm geno. Heta 1988 Pali 2.222 kîlometrekare bi. 141 dewî, 73 mezrayî û 7 mehlayî ey estibî. 1988 de Qowancîyan (Kovancılar), Mîyaran (Arıcak) û Xuleman (Alacakaya) bîy qeza û Pali ra abirîyay. Nika erdî Paliyî 410 kîlometrekare yo. 36 dewî, 31 mezrayî û 8 mehlayî Paliyî estî. Nufusî merkezî Palî teqrîben 12.000 yo. Şarî Palî dewan de (bê Seydîlî) kirdkî (zazakî), merkez de tirkî, kirdkî, kurmanckî qalî keno. Dewan de şar se ra se kirdkî (zazakî) qalî keno la merkez de rewna ra tirkî hakîm a.

Dewijî dewanî Palî semedê Palî ya vanî "Suk". "Suk" yew kelîmaya (çekuya) erebkî ya û mena "çarşî", "bazar"î dana. La kirdî (zazayî) ma yê Palî na kelîma mena bajarî (yanî mena bajarî Palî) de xebetnenî. Şarî dewan ge-ge zî vano "Sukê Palî" yanî bajarî Palî. Eynî mena de şarî Sêwregi zî bajarî Sêwregi ra vano "Suke".

Nika merkezî Paliyî de 8 mehlayî estî: Aşağı Mahalle (Mehla Cêrîn), Çarşı Mahallesi (Mehla Çarşî), Karşı Bahçeler (Baxçeyî Weverênî), Kültür Mahallesi (Mehla Kulturî), Numune Mahallesi (Mehla Numûneyî), Yeni Mahalle (Mehla Newey), Yukarı Palu Mahallesi (Mehla Paliyî Corî), Cumhuriyet Mahallesi (Mehla Cumhurîyetî).

No pird, Pirdî Palî, wextî Romayîyan de virazîyayo. Tarîx û kulturî şarî mintiqa de cayî nê pirdî, yanî Pirdî Palî, zaf muhîm o. Terteleyê Armenîyan de Îttihad û Teraqîperweran nê pirdî ser o qic (gede), cinî, camêrd û extîyarî (kokim) zaf Armenî kîştî û eştî Royî Muradî.

Serewedartişî Şêx Seîdî (Hedîseyî Şêx Seîd Efendî) (1925) de reyna no pird, Pirdî Palî, bîyo şahidî zaf çîyan. No pird tarîxê kirdan (zazayan) de bîyo sey Pirdî Qederî, bîyo sey Pirdî Siratî. Pirdî Palî, hem bîyo şahîdî serkewtişî hem zî bîyo şahidî vînkerdişî kirdan. Zaf eskerî Şêx Seîdî nê pirdî ser ra vîyertî û şîy Pali û Xarpêt girewt. La reyna nînan ra zafî zî nê pirdî ser ra serexoverocinaye peyser ageyrey. Eskerî Romî (eskerî tirkan) Pirdî Palî ser o zaf armenî û kurdî qetl kerdî. Eskerî Kemalî nê pirdî ser ra şîy dewî kurdan vêşnay, nê pirdî ser ra şîy şarî Palî qetl kerd, nê pirdî ser ra kirdê esîrî vîyarnay berdî Xarpêt û Dîyarbekir.

Terteleyî Armenîyan û Serewedartişî Şêx Seîdî ra pey nameyî Pirdî Palî edebîyat û folklorê şarî ma de vîyereno. Sey nimûne yew deyîra anonîm de wina vajîyeno:

Pirdî Palî pirdo text o

Îsmet Paşa vicîyo texto

Îsmet Paşa çi bîyewext o

Îsmet kerro çi bîyebext o

-------------------------------------------------------------------------------------

Şêx Elî Septî Efendî, bawkî Şêx Mehmud Feyzî Efendî û pîrikî Şêx Seîd Efendî yo. Şêx Elî Septî Efendî postnîşinî tarîqetî Neqşîbendîyey ê na mintiqa yo. Mintiqa de dewijî tira vanî "Ş'elî Palî" (Şêx Elîyê Palî) û bi nameyî ey sûnd wanenî.

---------------------------------------------------------------------------------------

ÇIMEYÎ:

1.Yapıcı, Süleyman, PALU Tarih-Kültür-İdari ve Sosyal Yapı, Anıl Matbaa ve Ciltevi, Ankara 2004.

2.Umar, Bilge,TÜRKİYE'DEKİ TARİHSEL ADLAR, İnkilap Kitabevi Yayın, Ankara 1993.

3.Demirtaş, Feyzullah, Mirdasi Hükümdarları (Palu-Eğil Hükümetleri ve Çermik Beyliği) ile Hakkari Hükümdarları, Temmuz 2007.

4.Ghafor, Dr. Abdulla, KURDİSTAN-Dabeşî Kargêrî Terrîtorî 1927-1997, Stockholm 2000) (KURDISTAN-Administrativ Territorial Division 1927-1997)

5.Ghafor, Dr. Abdulla, KUZEY KÜRDİSTAN'DA YERLEŞİM YERLERİ 1980  (İl, ilçe, bucak ve köylerinin Türkçe ve Kürtçe isimleri), Stockholm 1994.

6.Çelebi, Evliya, Seyahatname, c. 3-4, İstanbul 1970.

7.Ardıçoğlu, Nureddin, Harput Tarihi, Ankara 1997.

8.Palu Bülteni, sayı 1-10.

9.T.C Palu Kaymakamlığı Resmi Web Sitesi www.palu.gov.tr/palu

10.Arşîv, Înternet û ardimî tayê merdiman.

     Tesbîtkerdişî nameyan de Harun Turgut, Xezala Şarikî, Nafîz Koç, Şêx Mehmud û Gawanê Welatî ma rî ardim kerdo. Ma pîyorên rî sipas (teşekur) kenî.

 Şıma wazin ki ın dewuni eni coğrafyad-ı bımussi linka ciren bıtexnen.  http://www.zazaki.net/file/pali.20100318101657.pdf